Omiń nawigację
O projekcie

„Otwarte zabytki” to projekt Centrum Cyfrowego Projekt: Polska. Pragniemy ułatwić obywatelom dostęp do wiedzy o polskich zabytkach i zaangażować do działań na rzecz ich ochrony.

Projekt rozpoczął się latem 2012, tzw. Społecznym Czynem Cyfrowym - obywatelską akcją czyszczenia danych pochodzących z Rejestru Zabytków. Zaprojektowaliśmy na jej potrzeby i udostępniliśmy online narzędzie, dzięki któremu internauci sprawdzali i uzupełniali podstawowe informacje o zabytkach: nazwę, adres, datę powstania i współrzędne GPS. W akcji wzięło udział ponad 7 tysięcy osób. Informacje o zabytkach edytowano ponad 10 tys. razy. Sukces akcji zmotywował nas do rozwijania projektu. Uwzględniliśmy sugestie użytkowników i rozbudowaliśmy narzędzie służące do uzupełniania danych o kolejne funkcjonalności (m.in. opis, tagi, fotografie, wydarzenia historyczne) - powstał otwarto-zabytkowy serwis internetowy. Umożliwia on swobodne edytowanie katalogu oraz wykorzystanie aplikacji służących m.in. do monitorowania i alarmowania o stanie zabytków, do tworzenia mapy zabytków oraz dodawania nowych obiektów do wspólnego katalogu. Równolegle prowadzimy działania edukacyjne i animacyjne, zachęcamy do angażowania się w cyfrową ochronę zabytków w każdym zakątku Polski. Zrealizowaliśmy dotychczas projekty adresowane m.in. do Polonii, seniorów, animatorów kultury oraz do bibliotek, współpracujemy z architektami, archiwistami, przewodnikami i wszystkimi, którym leży na sercu los polskich zabytków.

Gorąco zachęcamy do wspólnego otwierania zabytków!

Czym jest zabytek?

Formalne kryteria tego, czy dany obiekt jest zabytkiem dotyczą jego trzech potencjalnych wartości: naukowej, gdy obiekt ma jakieś wyjątkowe rozwiązania technologiczne (np. Kanał Augustowski), artystycznej - obiekt jest dziełem sztuki (np. cenny barokowy pałac), historycznej - obiekt związany jest z ważnymi wydarzeniami lub postaciami historycznymi. Równie ważnym kryterium może być jego wartość "społeczna" (szczególne znaczenie dla lokalnej społeczności).

Czym jest otwarty zabytek?

Otwarty zabytek to taki, który znalazł swoje miejsce w naszym serwisie i został opisany przez internautów w ramach Cyfrowego Czynu Społecznego. Wszystkie treści udostępniamy na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach. Dzięki temu zdjęcia i informacje na jego temat można swobodnie wykorzystywać, kopiować oraz remiksować bez pytania kogokolwiek o zgodę.

Jak możesz się włączyć?

Zabytki można otwierać na wiele sposobów: siedząc na kanapie i uzupełniając informacje, robiąc im zdjęcia podczas spacerów i wycieczek i dodając je do bazy, organizując wspólne "otwieranie" (ze znajomymi, uczniami, miłośnikami zabytków). Można też wykorzystywać aplikacje, które udostępniamy i zachęcać innych do włączania się do działania.

„Otwarte zabytki” – skąd nazwa?

„Otwarte” znaczy legalnie dostępne dla wszystkich. Wszystkie efekty projektu publikowane będą w sieci na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach, co oznacza, że można z nich będzie swobodnie korzystać, modyfikować je, kopiować i udostępniać innym.

Projekt zainspirowany został ubiegłoroczną edycją konkursu fotograficznego „Wiki lubi zabytki”, organizowanego przez stowarzyszenie Wikimedia Polska, którego Centrum Cyfrowe było partnerem. Chcielibyśmy, aby projekt „Otwarte Zabytki” wspierał budowę obywatelskiego zasobu wiedzy o zabytkach.

Crowdsourcing - cyfrowe prace społecznościowe

Crowdsourcing jest jednym z nowych modeli współpracy, które umożliwił internet poprzez zmniejszenie kosztów komunikacji i koordynowania pracy. Termin ten powstał przez analogię do outsourcingu, dla opisania działań, w których rozproszoną pracę zleca się dużej grupie internautów. Crowdsourcing nie ma prostego tłumaczenia na polski. Metaforycznie jest opisywany jako działanie w modelu roju lub cyfrowego pospolitego ruszenia. Naszym zdaniem najbliższy polski termin to prace społecznościowe - podkreśla on rolę sieci społecznościowych, umożliwiających działania w tym modelu.

Jak działa crowdsourcing?

Oczywiście nie każda współpraca w Sieci to crowdsourcing. Model ten ma kilka cech szczególnych:
  1. zdefiniowany problem lub zadanie daje się łatwo podzielić na wiele mniejszych części i zadań
  2. praca nie jest zlecona konkretnym osobom, lecz publicznie ogłoszona w Sieci - umożliwiając zaangażowanie tym osobom, które są zainteresowane
  3. zadania, nawet o charakterze eksperckim, mogą być wykonane przez nieprofesjonalistów, umożliwiając zaangażowanie szerokiej rzeszy osób
  4. często wykorzystywana jest wiedza lokalna, posiadana przez amatorów będących w miejscach, w które nie dotrą eksperci.

Wszystkie te cechy pozwalają uruchomić tak zwaną produkcję społeczną - w której ludzie są gotowi pracować bez wynagrodzenia, kierując się własnymi zainteresowaniami, samodzielnie wybierając zadania i dzieląc się wynikami pracy. Drobne, rozproszone działania składają się na koniec w większą całość. Prace społecznościowe udają się dzięki temu, że w internetowym "tłumie" zawsze znajdzie się ktoś zainteresowany współpracą przy danym projekcie. A koszt dotarcia do tych osób poprzez Sieć jest relatywnie mały.

Crowdsourcing nie jest przy tym sposobem na oszczędzanie poprzez zlecenie innym pracy. W wielu wypadkach celem jest dotarcie do rozproszonej wiedzy dostępnej w społeczeństwie. W innych sytuacjach wartością jest angażowanie osób w projekty, którymi mogą się dalej interesować po zakończeniu prac społecznościowych.

Przykłady crowdsourcingu

Prace społecznościowe są organizowane w najróżniejszych dziedzinach i często dotyczą ważnych problemów: w ten sposób prowadzi się poszukiwania galaktyk (projekt Galaxy Zoo), oznacza kratery na Marsie (projekt Clickworkers) oraz robi korektę klasyki digtalizowanej w Projekcie Gutenberg (Distributed Proofreaders). Klasycznym przykładem crowdsourcingu są doroczne spisy ornitologiczne, w których ornitolodzy-amatorzy liczą ptaki w swojej okolicy, by wspólnie stworzyć obraz populacji ptaków w całym kraju. W pewnym sensie tworzenie Wikipedii jest ciągłym procesem prac społecznościowych - w ramach których wielką encyklopedię "pocięto" na artykuły pisane przez poszczególne osoby. Specyfika Wikipedii polega na tym, że pojedyncze zadanie - napisanie lub redakcja artykułu - jest stosunkowo trudne i skomplikowane. Z crowdsourcingu coraz częściej korzysta też biznes. Wreszcie powstają projekty artystyczne wykorzystujące prace społecznościowe - takie jak album z amatorskimi rysunkami kotów.

Dlaczego prace społecznościowe są dla nas ważne?

W Centrum Cyfrowym wierzymy, że dzięki internetowi można budować zaangażowanie - będące jedną z najważniejszych wartości gwarantujących dobre funkcjonowanie społeczeństwa. Wiemy jednocześnie, że nie wystarczy dać ludziom dostęp do internetu, by ich angażować. Oraz że wiedza w otwartych modelach rzadko kiedy powstaje "sama z siebie". Model prac społecznościowych to metodologia, która pozwala zaplanować otwartą współpracę tak, by jednocześnie zapewnić zaangażowanie użytkowników i wyprodukować wspólnie wysokiej jakości wiedzę

Otwartość w pracach społecznościowych

Crowdsourcing jest najbardziej skuteczny wtedy, gdy efekty wspólnej pracy stają się dobrem wspólnym, swobodnie dostępnym dla wszystkich. W innym wypadku uczestnicy prac nie mogą mieć zaufania do organizatora, który na koniec mógłby wziąć efekty wspólnej pracy i "zamknąć" je na własny użytek. Gwarantem otwartości jest zastosowanie tak zwanych wolnych licencji (na przykład licencji Creative Commons) dla wszystkich treści powstających w ramach prac społecznościowych. Na tych zasadach działa na przykład Wikipedia.

Otwarty katalog zabytków

Nasz obywatelski katalog zabytków jest także dobrem wspólnym. Bazujemy na Rejestrze Zabytków, który jako informacja publiczna nie jest przedmiotem praw autorskich, nie dotyczy go też ochrona baz danych - w efekcie mamy swobodę wykorzystania tych danych. Natomiast w odniesieniu do treści dodanych przez uczestników naszych prac społecznościowych stosujemy wolne licencjonowanie. Na potrzeby projektu wybraliśmy wolną licencję Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach. Dzięki temu nasz cały katalog - zarówno części pochodzące z rejestru, jak i dodane przez użytkowników - będzie swobodnie dostępny do dalszego wykorzystania, jako dobro wspólne. Dane zgromadzone w katalogu będzie można pobrać na każdym etapie trwania projektu.


Otwarty kod

Chcielibyśmy, żeby pomysły programistyczne wykorzystane w narzędziu, które służy do tworzenia obywatelskiego katalogu zabytków, jak i w późniejszym serwisie o zabytkach, mogły przydać się innym. Dlatego kod publikujemy w serwisie GitHub.

Dlaczego na razie używamy Google Maps?

Przygotowując się do rozpoczęcia akcji "Otwarte zabytki", poświęciliśmy sporo czasu na wybranie najlepszego rozwiązania mapowego. Co jednak w tym kontekście znaczy "najlepsze" i dlaczego zdecydowaliśmy się na zamknięty system Google Maps? Otwartość stanowi dla Centrum Cyfrowego jedną z największych wartości świata cyfrowego. Naturalnym wyborem zatem był dla nas społecznie tworzony serwis OpenStreetMap. Od kilku lat współpracujemy ze Stowarzyszeniem OSM Polska. Okazuje się jednak, że pokrycie polskiej prowincji na mapach OpenStreetMap jest niewielkie, co w praktyce oznaczałoby, że osoby angażujące się w czyn społeczny częstokroć mogłyby natrafić na obszary, na których odnalezienie danego zabytku byłoby po prostu niemożliwe. Rozpoczęliśmy zatem rozmowy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa, by ten udostępnił na rzecz akcji swój geoportal. Tutaj okazało się jednak, że NID jest w trakcie restrukturyzacji swojej infrastruktury technicznej, co chwilowo uniemożliwia obsłużenie tak dużej akcji społecznej, pomimo podjęcia przez NID starań, by Otwarte Zabytki mogły korzystać z oficjalnego geoportalu. Innym problemem jest sytuacja prawna geoportalu i danych kartograficznych w Polsce. Centrum Cyfrowe rozpoczyna właśnie prawną analizę tego zagadnienia wychodząc z założenia, że mapy (wraz ze zdjęciami lotniczymi) stanowią część zasobów publicznych i powinny być udostępnione w sposób otwarty. Niemniej jednak jesteśmy przekonani, że nawet teraz, gdy sytuacja prawna wydaje się niejasna, wykorzystywanie zasobów powstałych ze środków publicznych jest krokiem w stronę rozpoczęcia dyskusji na ten temat. Ostatecznie zdecydowaliśmy się na serwis mapowy firmy Google, wiedząc, że jest on zamknięty i komercyjny. Z jednej strony, stajemy w obliczu braku realnej możliwości skorzystania z narzędzi otwartych i publicznych. Z drugiej strony, ze wszystkich komercyjnych serwisów mapowych decydujemy się na ten właśnie, spodziewając się, że prawdopodobnie jest on najbardziej znany wszystkim, którzy w czyn społeczny chcieliby się zaangażować. Warto tutaj zaznaczyć, że w ramach współpracy Centrum Cyfrowego z Narodowym Instytutem Dziedzictwa, wykorzystywany przez „Otwarte zabytki” serwis mapowy ma zostać zmieniony na geoportal, jak tylko NID zakończy prace wokół swojej infrastruktury serwerowej. Do tego też czasu Centrum Cyfrowe dysponować będzie dokładną ekspertyzą sytuacji prawnej danych kartograficznych w Polsce, co umożliwi nam rozpoczęcie działań na rzecz otwarcia ich jako zasobu publicznego.

Rejestr zabytków nieruchomych

Najbardziej powszechną formą ochrony zabytków jest Rejestr zabytków. Jest to wykaz obiektów uznanych za zabytki na podstawie decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Decyzja wydawana jest z urzędu bądź na wniosek właściciela zabytku nieruchomego lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy. Do rejestru może być również wpisane otoczenie zabytku wpisanego do rejestru zabytków, a także jego nazwa geograficzna, historyczna lub tradycyjna. W Dziale Ewidencji i Rejestru Zabytków NID gromadzone są decyzje o wpisie do rejestru zabytków z terenu całego kraju, do dostarczania których zobligowani są Wojewódzcy Konserwatorzy Zabytków. Publikowany na stronach NID wykaz obiektów wpisanych do rejestru zabytków zestawiono na podstawie decyzji wydawanych przez Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków jeszcze w okresie międzywojennym. Procedury administracyjne związane z wydawaniem decyzji (m.in. możliwość składania odwołań, a także tryb skreślania zabytków z rejestru) powodują, że niektóre dokumenty wpływają do NID ze znacznym opóźnieniem. Stąd w wykazie mogą wystąpić rozbieżności z zapisami w księgach rejestru, prowadzonych w poszczególnych województwach. Ponadto w spisie ujęto niektóre obiekty już nieistniejące, ponieważ mogą one być usunięte z wykazu dopiero po wydaniu przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego prawomocnej decyzji o skreśleniu zabytku z rejestru. Obiekty figurują pod adresami, które obowiązywały w momencie dokonywania wpisu do rejestru; od tego czasu zmieniła się w wielu wypadkach przynależność administracyjna miejscowości, a także zmianie ulegały nazwy miejscowości, ulic lub numery domów. NID stara się aktualizować te dane na bieżąco, co jest możliwe np. w odniesieniu do nazw lub przynależności administracyjnej miejscowości (w oparciu o dane GUS). Natomiast aktualne nazwy ulic lub numeracja budynków mogą być wprowadzane tylko po uzyskaniu informacji od WKZ; o tych zmianach Instytut nie jest informowany na bieżąco, stąd w opublikowanym wykazie mogą pojawić się nieaktualne dane adresowe. Rejestr zabytków ulega ciągłym zmianom, np. w I kwartale 2009 roku przyjęto 114 nowych decyzji o wpisaniu do rejestru zabytków i 10 decyzji o wykreśleniu zabytku lub jego części z rejestru, przyjęto 232 decyzje i postanowienia WKZ zmieniające lub wyjaśniające treść wcześniej wydanych decyzji. Aktualizacja rejestru jest więc czynnością permanentną i dlatego publikowany na stronach NID wykaz ma charakter roboczy. Choć jest on okresowo uzupełniany, należy mieć świadomość, iż nie przedstawia wszystkich danych aktualnych w dniu odwiedzenia strony internetowej NID.

Otwarte Zabytki to projekt prowadzony przez Centrum Cyfrowe Projekt: Polska.

Centrum Cyfrowe Projekt: Polska, ul. Andersa 29, 00-159 Warszawa

Projekt finansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Muzeum Historii Polski w ramach konkursu Patriotyzm Jutra, ze środków finansowych otrzymanych od Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach konkursu na realizację zadania „Współpraca z Polonią i Polakami” za granicą, ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz ze środków CEE Trust.

Patron
Narodowy Instytut Dziedzictwa Dojrz@łość w sieci
Patroni medialni
Histmag Szkoła z klasą 2.0 Amerykański Portal Polaków
Partner merytoryczny
Towarzystwo Inicjatyw Twórczych Fundacja Rowzoju Społeczeństwa Informacyjnego PTTK Ośrodek Karta Projekt Polska Fundacja Orange MyViMu.com - Moje Wirtualne Muzeum Centrum Edukacji Obywatelskiej HISTORIA.org.pl Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Zamki Gotyckie
Grantodawcy
Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra Ministerstwo Spraw Zagranicznych CEE TRUST - Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego