Omiń nawigację
ukryj

O co chodzi?

Wyszukaj informacje i uzupełnij wybrane pola.

Skorzystaj z własnej wiedzy, poszukaj w książkach lub w internecie.

Sprawdź, czy informacje już uzupełnione są poprawne.

Pamiętaj o podaniu źródeł.

To jest profil zespołu zabytków. W jego skład wchodzi więcej zabytków.

Zamek Krzyżtopór w Ujeździe

Nazwa zwyczajowa: Krzyżtopór

sprawdzony
help
zamknij

Oznaczenie stanu

  • Sprawdzony
    Dane częściowo zweryfikowane; wymagają dopracowania.
Zabytek wpisany do rejestru zabytków
uzupełnij Lokalizacja:

Ujazd, gmina Iwaniska, powiat opatowski, województwo świętokrzyskie

Ujazd 73, 27-570 Iwaniska

zobacz

Data powstania: XVII w. (1621-1644 r.)
wersja oryginalna Adoptuj zabytek Mini-przewodnik

Opis

uzupełnij

Zamek Krzyżtopór to jedna z największych budowli historycznych w Polsce, zachowanych w stanie ruiny. Na terenie Polski stanowi najbardziej spektakularny przykład magnackiej rezydencji (nazwa „zamek” jest umowna, jednak powszechnie używana jako nazwa własna obiektu), najdobitniej świadczący o ogromnej roli politycznej, społecznej i ekonomicznej magnaterii polskiej okresu Rzeczypospolitej szlacheckiej. Rezydencja Ossolińskich w okresie świetności w połowie XVII wieku była niezwykłą egzemplifikacją magnackiego bogactwa i wyszukanego przepychu, widocznego przede wszystkim w bogatym wystroju zamku, który posiadał m.in. rozliczne dekoracje malarskie i sgraffitowe, marmurowe i alabastrowe portale i kominki, marmurowe żłoby z towarzyszącymi im lustrami, doświetlającymi stajnie, a także prawdopodobnie umieszczone w stropie w jednej z wież akwarium z zamorskimi rybami.

Rezydencja ufundowana przez Krzysztofa Ossolińskiego to na ziemiach polskich najbardziej oryginalny i najwspanialszy przykład założenia architektonicznego typu „palazzo in fortezza”, zbudowanego w stylu nowowłoskim, w którym po mistrzowsku wstawiono pałac wraz z budynkami skrzydeł bocznych w nowoczesną, pięciobokową fortyfikację typu bastionowego. Całość rezydencji charakteryzuje się w zakresie kompozycji przestrzennej harmonijnym zastosowaniem architektonicznych motywów sztuki barokowej i manierystycznej. Do fortyfikacji od strony północno-zachodniej przylegają pozostałości ogrodów, założonych w stylu włoskim, wraz z dwiema kamiennymi sadzawkami i ruinami altany ogrodowej.

Na głównej bramie wjazdowej na teren zamku znajdują się dwa potężne symbole wykute z kamienia - krzyż i topór - od których pochodzi obecna nazwa "Krzyżtopór". Topór to symbol z herbu Ossolińskich, zaś krzyż oznacza przywiązanie do wiary katolickiej fundatora. 

Krzyżtopór jest dziełem powstałym w oparciu o projekt któregoś ze znanych włoskich architektów polskiego baroku, Agostino Locciego Starszego lub Matteo Castello z Melide i wykonanym przez jednego z największych architektów polskiego baroku, Wawrzyńca (Laurentiusa) Senesa.

Geneza powstania i symbolika Krzyżtoporu nadal stanowią przedmiot naukowych dyskusji historyków i historyków sztuki. Według części badaczy Krzyżtopór to przede wszystkim manifestacja potęgi magnackiej i przywiązania do katolicyzmu, pomnik pychy i wielkich ambicji fundatora, przedstawiciela jednej z najważniejszych rodzin magnackich w XVII-wiecznej Rzeczpospolitej. W przekonaniu części naukowców architekturę zamku należy tłumaczyć jako dostosowanie elementów architektonicznych do chronologii roku słonecznego i związanej z nią symboliki cyfr. W myśl tej hipotezy 4 wieże narożne symbolizują 4 pory roku, 4 dziedzińce – 4 kwartały, 7 bram – 7 dni tygodnia, 12 głównych sal – 12 miesięcy, 52 pokoje – liczbę tygodni, zaś 365 okien – liczbę dni w roku. To ostatnie wyjaśnienie genezy powstania zamku Krzyżtopór znajduje niezwykle silne zakorzenienie nie tylko w lokalnej tradycji, ale również w świadomości historycznej polskiego społeczeństwa. Zdaniem jeszcze innych Krzyżtopór jest wyrazem antropomorficznego pojmowania założeń architektonicznych.

Większość badaczy i autorów odbiera rezydencję w Ujeździe jako symbol wspaniałej przeszłości niepodległego narodu, symbol Ojczyzny, reprezentowanej przez rody magnackie związane z rodziną Ossolińskich, których przedstawiciele ukazani byli w galerii rodowej na fasadzie pałacu od strony południowej i na wewnętrznym dziedzińcu eliptycznym (do dzisiaj zachowała się duża część z podpisów towarzyszących 40 portretom umieszczonym we wnękach). Tym samym zabytek pozostaje jedną z najważniejszych budowli na ziemiach polskich, której losy są nierozerwalnie związane z losami Ojczyzny.

Źródło: wikipedia.pl / informacje własne

Ciekawostki, legendy, anegdoty

Legenda o podziemnym przejściu

Według jednej z legend Krzyżtopór miał podziemne przejście prowadzące do Ossolina, będącego siedzibą rodową Ossolińskich, gdzie Jerzy Ossoliński, brat Krzysztofa, wzniósł wspaniały zamek. Bracia mogli podróżować do siebie w gościnę podziemną drogą, nie widziani przez nikogo. 

Źródło: Franciszek Ksawery Bartkowski, Dożynki, Warszawa 1927.

Legenda o złej pani z pieskiem

Według legendy, spisanej pod koniec XIX wieku przez Franciszka Ksawerego Bartkowskiego, urodzonego w Ujeździe, w czasach świetności zamku mieszkała w nim krewna Krzysztofa Ossolińskiego, stara panna, którą spotkał zawód miłosny, przez co stała się złą kobietą, nie lubiącą ludzi. Jedynym przyjacielem bogatej, złej pani był jej biały piesek. Pani ta wymyśliła sobie, że jeśli piesek obwąchał, ale nie obszczekał gościa, który przybył do zamku, to gościa tego oszczędzała, natomiast jeśli piesek zaszczekał na przybyłego człowieka, to znaczyło, że taki gość jest nieżyczliwy i należało go zgładzić. Pani kazała takiego gościa wrzucić do lochu, gdzie umierał śmiercią głodową bez jedzenia i bez picia. Do zamku przybył w końcu dworzanin, który wcześniej się dowiedział o okrutnych praktykach złej pani. Piesek go obszczekał, pani zadzwoniła po służbę, a wtedy dworzanin ściął pani głowę mieczem, tak samo potraktował pieska i służących, którzy zdążyli przybiec. 

Źródło: Franciszek Ksawery Bartkowski, Dożynki, Warszawa 1927. 

Legenda o ukrytych skarbach

Jak podaje legenda, gdzieś w murach zamku ukryte są obfite skarby. Skarby znajdują się za potrójnymi drzwiami: pierwsze są żelazne, drugie dębowe, a trzecie jesionowe z wyżłobionymi symbolami krzyża i topora. Na pierwszych drzwiach wiszą trzy klucze: żelazny - do żelaznych drzwi, srebrny - do dębowych i złoty - do jesionowych. Skarby to trzy beczki, wypełnione monetami - złotymi, srebrnymi i miedzianymi. Pilnuje ich jakieś licho, które zatrzaskuje drzwi za śmiałkiem, który je otworzy i wybucha szatańskim śmiechem, przez co odważny poszukiwacz mdleje i ginie ze strachu. Podobno skarby Ossolińskich zostały zgromadzone kosztem ludzkich krzywd i zostaną zdobyte dopiero wówczas, kiedy krzywdy te zostaną naprawione. 

Źródło: Franciszek Ksawery Bartkowski, Dożynki, Warszawa 1927. 

Legenda o widmie husarza na zamkowych murach

Syn Krzysztofa Ossolińskiego, drugi właściciel zamku Krzyżtopór, Krzysztof Baldwin Ossoliński, zginął w nocy 15-16 sierpnia 1649 roku w bitwie pod Zborowem w czasie powstania Chmielnickiego, nie pozostawiając potomka. Krzysztof Baldwin walczył jako husarz, stał na czele chorągwi husarskiej, został jednak trafiony strzałą. Jego ciała nie odnaleziono. Podobno tej nocy, kiedy został zabity, zanim wieść o jego śmierci dotarła do Krzyżtoporu, straż zamkowa usłyszała niesamowity tętent kopyt, otworzyła bramę, nie zobaczyła jednak nikogo poza rozpływającą się we mgle postacią jeźdźca, w której rozpoznała właściciela zamku. Od tego czasu postać jeźdźca w husarskiej zbroi była wielokrotnie widywana nocą na zamkowych murach.

Źródło: Tatiana Banaś, Ryszard Garus, Legendy świętokrzyskie. Przewodnik rodzinny, Kielce 2013.

Aplikacje dla turysty dla zabytku

Stwórz aplikacje „Dodaj alert” dla tego zabytku:

Stwórz aplikacje dla turysty

Podgląd wygenerowanej aplikacji

Ładuję podgląd widgetu…
Wystąpił błąd podczas ładowania poglądu.

Wygenerowany kod do wstawienia na stronę

To jest gotowy kod do wstawienia na stronę, wygenerowany dla wybranego przez Ciebie zabytku. Wystarczy go skopiować i umieścić w odpowiednim miejscu na Twojej stronie.

Tagi, kategorie

Alerty

Wiesz, że obiekt wymaga opieki?
Zaalarmuj!

zgłoś, że zabytek nie istnieje

Ważne daty

  • 1631 r. - Data zakończenia pierwszego etapu budowy - widnieje na tablicy na bramie wjazdowej
  • 1644 r. - Data zakończenia budowy, wizyta króla Władysława IV Wazy
  • 1655 r. - Szwedzi zajęli zamek w trakcie "potopu" szwedzkiego
  • 1770 r. - Zamek zdewastowany i spalony w trakcie walk obronnych z Rosjanami w czasie konfederacji barskiej
  • 1787 r. - Król Stanisław August Poniatowski wizytował zamek w stanie ruiny
  • 1945 r. - Zabytek przeszedł na własność Skarbu Państwa
  • 2010-2013 r. - Badania archeologiczne, kompleksowe prace konserwatorskie i związane z infrastrukturą turystyczną przeprowadzone w ramach unijnego programu "Zamek Krzyżtopór markowym produktem turystycznym Województwa Świętokrzyskiego"

Dokumenty
urzędowe

Dysponujesz dokumentacją, którą możesz legalnie udostępnić innym?
Załącz pliki tutaj.

Twórcy profilu

  • mouse_ann
  • Tomek Malik
  • Monika Strojna

Otwarte Zabytki to projekt prowadzony przez Centrum Cyfrowe Projekt: Polska.

Centrum Cyfrowe Projekt: Polska, ul. Andersa 29, 00-159 Warszawa

Projekt finansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Muzeum Historii Polski w ramach konkursu Patriotyzm Jutra, ze środków finansowych otrzymanych od Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach konkursu na realizację zadania „Współpraca z Polonią i Polakami” za granicą, ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz ze środków CEE Trust.

Patron
Narodowy Instytut Dziedzictwa Dojrz@łość w sieci
Patroni medialni
Histmag Szkoła z klasą 2.0 Amerykański Portal Polaków
Partner merytoryczny
Towarzystwo Inicjatyw Twórczych Fundacja Rowzoju Społeczeństwa Informacyjnego PTTK Ośrodek Karta Projekt Polska Fundacja Orange MyViMu.com - Moje Wirtualne Muzeum Centrum Edukacji Obywatelskiej HISTORIA.org.pl Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Zamki Gotyckie
Grantodawcy
Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra Ministerstwo Spraw Zagranicznych CEE TRUST - Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego