Omiń nawigację
ukryj

O co chodzi?

Wyszukaj informacje i uzupełnij wybrane pola.

Skorzystaj z własnej wiedzy, poszukaj w książkach lub w internecie.

Sprawdź, czy informacje już uzupełnione są poprawne.

Pamiętaj o podaniu źródeł.

Kościół pw. Jana Chrzciciela w Chrzanowie-Kościelcu

sprawdzony
help
zamknij

Oznaczenie stanu

  • Sprawdzony
    Dane częściowo zweryfikowane; wymagają dopracowania.
Zabytek dodany społecznościowo
uzupełnij Lokalizacja:

Kościelec, gmina Chrzanów, powiat chrzanowski, województwo małopolskie

Kościelna 2A

zobacz

Data powstania: 1845 - po przebudowie
Mini-przewodnik

Opis

uzupełnij

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela

usytuowany na wzgórzu, przy głównej osi dawnej wsi Kościelec, utworzonej na zasadzie prawa lokacyjnego (lokacja). Pierwotny średniowieczny drewniany obiekt służył także innym wsiom wchodzącym razem ze wsią Kościelec w skład parafii.

Obecny budynek kościoła ukształtowany został w XIX wieku w wyniku prac rozpoczętych w 1795. Ostatecznie konsekrowano go w 1864 roku. W 1924 Kościelec będący dotąd samodzielną wsią stał się częścią miasta Chrzanowa. Z części rozszerzonego terytorium miasta utworzono nowa parafię i w 1990 roku rozpoczęto budowę nowego kościoła, ale kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela nadal nie mieścił wszystkich wiernych, zdecydowano zatem o jego przebudowie. Dzisiejszy kościół zawdzięcza kształt remontom prowadzonym w ostatnich latach, a zapoczątkowanych przez poprzedniego proboszcza Edwarda Wielgusa. Główną zmianą architektoniczną jest dobudowana nawa boczna od strony północnej kościoła, postawiono również nowy ołtarz w tej nawie. W wyniku tych ostatnich prac kościół odzyskał też malowidła naścienne, które przez jakiś czas pozostawały ukryte. Zachowane są również, wykonane w 1837 r. z czarnego marmuru dębickiego, tablice epitafijne dawnych właścicieli Kościelca i fundatorów pierwszego kościoła: Aleksandra i Karoliny z Szembeków Rembkowskiej. Zostały one wykonane przez kamieniarza Jana Nepomucena Gallę i są przykładem powiązania klasycyzmu z elementami neogotyckimi. Jedyną zachowaną pozostałością późnogotyckiego wystroju jest dzwon z datą 1484 roku, o stosunkowo bogatej dekoracji plastycznej, na którą składają się: inskrypcja z datą, znak górniczy w postaci skrzyżowanych kilofów i wizerunek patrona kościoła, św. Jana Chrzciciela. Wczesną też genezę zdaje się mieć prosta, kamienna chrzcielnica o kielichowatej czaszy i stożkowatej stopie, rozdzielona wałkiem – wzmianka o podobnej znajduje się w zapisach z wizytacji biskupich mających miejsce w kościele  w Kościelcu od 1598 roku.

Za ogrodzeniem kościoła znajdują się pozostałości parku pałacowego Starzeńskich (pałac przestał istnieć końcem lat 70. XX w., wskutek zawalenia się ruin ściany frontowej). W najbliższym sąsiedztwie kościoła,  w rogu dawnego ogrodzenia pałacowego, znajduje się figura Chrystrusa z napisem "Pójdźcie do Mnie wszyscy:" 

Z położeniem parafii z kościołem w Kościelcu związane jest najstarsze beneficjum (podstawa utrzymania kościoła i plebana), czyli ziemie przeznaczone przez fundatora na potrzeby kościoła i księdza. Był to pas roli biegnący od kościoła na południowy zachód, do Rospontowej.

Parafia nie jest wspomniana w najstarszych spisach świętopierza z lat 1325 -1327. Wysunięto przypuszczenie, że z Kościelcem i jego parafią identyczna byłaby Vessola Gora, wymieniana w spisach świętopierza z lat 1374 – 1375.

Pierwsze wzmianki o kościele w Kościelcu pojawia się w spisach świętopietrza w 1404 roku, jest to jednocześnie najstarsza wzmianka o parafii i samej wsi. Kościół bez bliższego określenia wymienia też Jan Długosz w „Liber beneficiorum” (księga beneficjów) za lata 1470-1480, cz. 2, s.202 i 203. Po raz kolejny Kościelec pojawia się w źródłach w XV wieku, a to za sprawą plebana tutejszego kościoła, który wraz z plebanem z Chrzanowa doprowadził do pojednania niedoszłego zabójcy z ofiarą.

Z wizytacji biskupich z lat 1598 – 1748 wynika, że kościół, który nie przechodził w tym okresie istotnych przekształceń architektonicznych był już murowaną budowlą trójczłonową, złożoną z prezbiterium, szerszego korpusu i wieży (dzwonnicy) w fasadzie zachodniej. Zarówno prezbiterium, jak korpus kryte były drewnianymi stropami. Od północy do prezbiterium przylegała zakrystia, zaś do korpusu kaplica (wspomniana w wizytacji z roku 1602). Tak przedstawiający się układ przestrzenny, udokumentowany - bez zasadniczych zmian w okresie od końca wieku XVI do roku 1845 roku - wywodził się ze średniowiecza, odpowiadając typowemu układowi średniowiecznego kościoła parafialnego.

Wizytacja z roku 1728 mówi o złym stanie kościoła i nie ukończonej przebudowie. Zapewnie jednak w pierwszej połowie XVIII wieku dokonano przebudowy dzwonnicy, bowiem w roku 1748 określana jest już ona jako murowana. W 1748 stan kościoła przedstawiał się źle. W okresie od 1835 do 1840 ówczesny pleban ks. Jan Podgórski przygotowywał się do remontu gromadząc drewno i fundusze.

W 1841r. powstał projekt przebudowy kościoła autorstwa Ignacego Hercoka , zakładał on przedłużenie nawy, pokrycie dachów nowym gontem, wykonanie wyższej wieżyczki pod sygnaturkę i wymianę stropów. W oparciu o ten projekt w  maju 1842 roku przystąpiono do rozbierania murów korpusu i przybudówki (wspomnianej kaplicy) ze względu na zły stan techniczny. Postanowiono kościół  poszerzyć o grubość murów oraz postawić nowe wytrzymałe mury, zdolne do uniesienia sklepienia. Podczas remontu zachowano  późnogotycką płytę grobową właściciela Kościelca – Ścibora Balińskiego zmarłego w 1507 roku, z rytym wyobrażeniem rycerza, herbem Ostoja  oraz gotycką inskrypcją. Osadzono ją w nowej posadzce wykonanej z płyt wapiennych i piaskowcowych. Zachowanie tej płyty jest w okolicach Krakowa  jednym z pierwszych przejawów troski o „starożytne pamiątki”.

Prace zostały ukończone 26 listopada 1845 roku. Skromna, późnoklasycystyczna architektura kościoła stawia go w rzędzie licznych podobnych wiejskich kościołów parafialnych w Małopolsce zbudowanych w tym samym okresie. Wraz z kościołem ukształtowany został skromny, w większości późnoklasycystyczny wystrój. Zachowano późnobarokowy ołtarz główny (istniejący do dzisiaj), ambonę, ławki i konfesjonały. Ołtarze wykonywano stopniowo, o czym świadczy pismo z 1845 proszące o benedykcję, w którym ks. Federowicz wymienia tylko jeden ołtarz - św. Barbary. Zakupiono również ośmiogłosowe organy, które wykonała znana firma Wojciechowskiego, prospekt organowy o cechach wczesnego historyzmu zachował się do dziś.

Zachowanie gotyckiej płyty grobowej oraz wprowadzenie do wystroju form neogotyckich (wspomniany ołtarz św. Barbary należy do starszych dzieł neogotyku  w okolicach Krakowa ) i neoromańskich, świadczy o celowym akcentowaniu historycznych tradycji kościoła.

Według przekazu z roku 1855 oraz wcześniejszego inwentarza – dzisiejsze prezbiterium kościoła, jest najstarszą pozostałością dawnego kościoła, zburzonego w związku z realizacją wcześniejszego remontu .

Ciekawostki, legendy, anegdoty

Współpraca plebana z Kościelca z plebanem z Chrzanowa

W 1462 roku pleban chrzanowski Piotr i pleban z Kościelca doprowadzają do pojednania niedoszłego zabójcy z niedoszłą ofiarą.

"Chrzanów studia z dziejów miasta i regionu", T. 1 (do roku 1939), Chrzanów, 1998, s.245


Aplikacje dla turysty dla zabytku

Stwórz aplikacje „Dodaj alert” dla tego zabytku:

Stwórz aplikacje dla turysty

Podgląd wygenerowanej aplikacji

Ładuję podgląd widgetu…
Wystąpił błąd podczas ładowania poglądu.

Wygenerowany kod do wstawienia na stronę

To jest gotowy kod do wstawienia na stronę, wygenerowany dla wybranego przez Ciebie zabytku. Wystarczy go skopiować i umieścić w odpowiednim miejscu na Twojej stronie.

Tagi, kategorie

Alerty

Wiesz, że obiekt wymaga opieki?
Zaalarmuj!

zgłoś, że zabytek nie istnieje

Ważne daty

  • 1404 - najstarsza wzmianka o kościele w Kościelcu w spisach świętopietrza
  • 1470 - wzmianka o kościele w Kościelcu w "Liber beneficiorum" (Księga dobrodziejstw) Jana Długosza, cz. 2, s. 202-203

Dokumenty
urzędowe

Dysponujesz dokumentacją, którą możesz legalnie udostępnić innym?
Załącz pliki tutaj.

Twórcy profilu

  • Jolanta Piskorz
  • ewa.komendowska

Otwarte Zabytki to projekt prowadzony przez Centrum Cyfrowe Projekt: Polska.

Centrum Cyfrowe Projekt: Polska, ul. Andersa 29, 00-159 Warszawa

Projekt finansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Muzeum Historii Polski w ramach konkursu Patriotyzm Jutra, ze środków finansowych otrzymanych od Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach konkursu na realizację zadania „Współpraca z Polonią i Polakami” za granicą, ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz ze środków CEE Trust.

Patron
Narodowy Instytut Dziedzictwa Dojrz@łość w sieci
Patroni medialni
Histmag Szkoła z klasą 2.0 Amerykański Portal Polaków
Partner merytoryczny
Towarzystwo Inicjatyw Twórczych Fundacja Rowzoju Społeczeństwa Informacyjnego PTTK Ośrodek Karta Projekt Polska Fundacja Orange MyViMu.com - Moje Wirtualne Muzeum Centrum Edukacji Obywatelskiej HISTORIA.org.pl Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Zamki Gotyckie
Grantodawcy
Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra Ministerstwo Spraw Zagranicznych CEE TRUST - Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego